ДАЛИ ВООПШТО НИ ТРЕБА ЕУ ЗА ДА ОДИМЕ НАПРЕД? Македонија мора да престане да ја чека иднината

Со децении во Македонија се создава впечаток дека речиси секој поголем проблем има едно исто решение – членство во Европската Унија. Повисоки плати? ЕУ. Подобро судство? ЕУ. Повеќе инвестиции? ЕУ. Подобро образование, инфраструктура, администрација, земјоделство? Повторно ЕУ.

Но по толку години чекање, услови, нови услови и политички блокади, легитимно е да се постави прашањето што долго време речиси и не се поставуваше: дали на Македонија навистина ѝ е неопходно членството во Европската Унија за да стане успешна држава?

Одговорот не мора да биде ниту емотивен, ниту идеолошки.

ЕУ може да биде корисна. Но не е магично решение.

Членството носи пристап до голем заеднички пазар, фондови, слободно движење и учество во еден од најмоќните економски блокови во светот. Тоа се реални придобивки и не треба да се потценуваат.

Но исто толку реално е дека европското знаме само по себе не создава фабрики, не произведува храна, не го намалува административниот хаос и не ја спречува корупцијата. Тоа мора да го направи секоја држава сама.

Затоа Македонија можеби си поставувала погрешно прашање сите овие години.

Наместо „кога ќе влеземе во ЕУ?“, многу поважно е да прашаме: што правиме додека не сме таму – и дали воопшто сме способни да станеме успешна земја без да зависиме од нечие политичко одобрение?

Држава не се гради во чекална

Македонија веќе предолго живее со чувство на привременост.

Како реформите да треба да се прават затоа што некој ги бара однадвор. Како патиштата да треба да се градат за да исполниме европски стандарди. Како судството да треба да функционира за да добиеме подобар извештај од Брисел.

Тоа е погрешно поставена државна логика.

Добро судство ни треба поради македонските граѓани.

Функционална администрација ни треба поради македонските компании.

Чист воздух ни треба затоа што ние го дишеме.

Безбедна храна ни треба затоа што ние ја јадеме.

Патишта и железници ни требаат затоа што по нив се движат нашите луѓе и нашата економија.

За ниту една од овие работи не е неопходна членска книшка од Европската Унија.

Податоците покажуваат дека проблемот не е само во недостигот од европски правила, туку и во слабата домашна примена. Според Светска банка, Северна Македонија има бруто-домашен производ по жител мерен според куповната моќ од приближно 40 проценти од просекот на Европската Унија. Тоа значи дека земјата не е сиромашна затоа што нема пристап до европскиот пазар – таа веќе има договорен пристап до голем дел од него – туку затоа што создава премалку додадена вредност по работник.

Исто така, Европската комисија во своите извештаи за напредокот редовно укажува на ограничен напредок во независноста на судството, борбата против корупцијата, јавната администрација и спроведувањето на законите. Тоа се домашни институционални слабости. Членството може да донесе дополнителен надзор и финансиски инструменти, но не може наместо македонските институции да носи пресуди, да спроведува јавни набавки или да ги гони коруптивните мрежи.

ЕУ не е гаранција за богатство

Во јавноста со години се создава впечаток дека членството автоматски значи европски плати и европски животен стандард.

Но економијата не функционира така.

Богатството се создава со продуктивност, производство, капитал, знаење, технологија, извоз и институции. Ако една држава нема сопствена економска стратегија, ниту најголемиот пазар во светот нема сам да ѝ ја создаде.

Постои огромна разлика меѓу тоа да бидеш дел од богат клуб и сам да бидеш богат.

Токму затоа Македонија треба многу повеќе да размислува што произведува, а многу помалку само каде политички припаѓа.

Нашиот проблем не е само што не сме во ЕУ.

Проблем е што увезуваме огромен дел од производите што можеме сами да ги произведуваме, што извезуваме суровини наместо финални производи и што голем дел од младите ја гледаат својата економска иднина надвор од земјата.

Тоа не може да го реши Брисел наместо нас.

Според податоците на Државниот завод за статистика, вкупната трговска размена на Северна Македонија во последните години се движи околу 20 милијарди евра годишно, но увозот редовно го надминува извозот. Во 2023 година извозот на стоки изнесуваше приближно 8 милијарди евра, додека увозот беше над 11 милијарди евра. Тој дефицит не значи дека трговијата со странство е лоша; значи дека домашното производство сè уште не создава доволно конкурентни производи за да ја покрие зависноста од увоз.

Европската Унија е убедливо најважниот трговски партнер. Приближно три четвртини од македонскиот извоз на стоки оди на пазарите на ЕУ, а најголеми извозни дестинации се Германија, Бугарија, Грција и Италија. Но структурата е клучна: значаен дел од извозот е поврзан со странски производствени капацитети во технолошко-индустриските развојни зони, особено со автомобилски компоненти, кабли и електронски делови. Тоа создава работни места и девизни приливи, но не е исто што и широка мрежа на домашни компании со сопствени брендови, технологии и истражување.

Токму тука се гледа разликата меѓу извоз и економска моќ. Може да извезуваш многу, а сепак голем дел од вредноста да се создава во странство, преку увезени компоненти, странски технологии и одлуки на матични компании.

Продуктивноста е вистинската мерка

Политичките ветувања најчесто се мерат преку бројот на отворени работни места или преку номиналниот раст на платите. Но за долгорочен стандард на живот најважна е продуктивноста – колку вредност создава еден работник за еден час работа.

Според податоците на Евростат и Светска банка, продуктивноста на трудот во Северна Македонија останува значително под просекот на ЕУ. БДП по вработен, мерен според куповната моќ, е приближно на половина од европскиот просек или под него, зависно од методологијата и годината. Истовремено, просечната плата расте, но растот не секогаш е придружен со соодветен раст на продуктивноста. Кога платите растат побрзо од продуктивноста, конкурентноста на компаниите се намалува, а инфлацијата го нагризува реалниот доход.

Затоа прашањето не е само колкава е минималната плата, туку што произведува работникот, со каква опрема работи, какви вештини има и колку време му одземаат дозволите, инспекциите и административните процедури.

Македонија не може трајно да се натпреварува само со евтина работна сила. Тој модел има ограничен рок, особено кога земјата се соочува со иселување и недостиг од работници. Според официјалните статистики, стапката на вработеност е значително под просекот на ЕУ, а младинската невработеност, иако е намалена во однос на периодот по глобалната финансиска криза, сè уште е висока. Дополнително, голем број млади не се ниту вработени, ниту во образование или обука.

Тоа е економски проблем, но и институционален. Ако образованието не ги следи потребите на компаниите, ако стручното образование е слабо поврзано со практиката и ако фирмите не инвестираат во обука, продуктивноста ќе остане ниска без оглед на тоа дали земјата е членка на ЕУ.

Македонија има што да понуди

Ние сме мала земја, но малата големина не мора секогаш да биде недостаток.

Мала економија може побрзо да се приспособува. Може полесно да создава специјализирани индустрии, да воведува едноставни даночни правила, да привлекува инвестиции и да гради ниши во кои може да биде конкурентна.

Имаме земјоделска традиција, вода, почва, географска положба, индустриско искуство и човечки капитал.

Но сите тие ресурси вредат само ако знаеме што сакаме да направиме со нив.

Земјоделството не смее да се сведува на продажба на суров производ по ниска цена.

Од македонското грозје треба да излегува повеќе брендирано вино.

Од овошјето – сокови, концентрати, сушени производи и финални производи со поголема додадена вредност.

Од земјоделството треба да се создава индустрија, а не само сезонски приход.

Исто важи и за останатите сектори.

Наместо трајно да се натпреваруваме со ниски плати, Македонија треба да се насочи кон индустрии во кои знаењето вреди повеќе од евтината работна сила – информациски технологии, автоматизација, електроника, фармација, медицинска опрема, прехранбена индустрија и енергетика.

Постојат конкретни примери дека тоа е можно. Фармацевтската индустрија, предводена големи компанои, покажува дека домашни фирми можат да создаваат сопствени производи и да извезуваат на повеќе пазари. Винарството, со компании како неколку големи компании и други производители, има потенцијал да се движи од извоз на наливно вино кон посилни брендови и повисока додадена вредност. Во ИТ-секторот, иако мал по број на вработени во споредба со традиционалната индустрија, извозот на услуги расте и покажува дека географската оддалеченост не е пречка кога постојат знаење и дигитална инфраструктура.

Но овие примери не се доволни сами по себе. Македонија мора да создаде повеќе домашни компании што ќе инвестираат во истражување, дизајн, маркетинг и сопствени технологии, а не само во производство по нарачка.

Инвестициите не се само бројка

Често се објавува колку странски инвестиции се привлечени, но поретко се поставува прашањето какви инвестиции се тоа.

Странската директна инвестиција може да донесе капитал, работни места, извоз и нови стандарди на управување. Но не секоја инвестиција има ист ефект. Фабрика што увезува речиси сите компоненти, користи евтина работна сила и го извезува готовиот производ може да има ограничени врски со домашната економија. Инвестиција што вклучува локални добавувачи, обука, истражување и развој и трансфер на технологија создава многу поголема корист.

Според податоците на Народната банка, приливите на странски директни инвестиции во Северна Македонија значително варираат од година до година. Во некои години се движат околу 200 до 300 милиони евра, а во години со поголеми аквизиции или реинвестирана добивка можат да бидат и повисоки. Тоа е релативно мал износ за економија со БДП од околу 14 до 15 милијарди евра и покажува дека странскиот капитал не може да биде единствената развојна стратегија.

Технолошко-индустриските развојни зони се пример за политика што донесе нови извозни капацитети, особено во автомобилската индустрија. Но истовремено се поставуваат прашања за висината на државните субвенции, бројот и квалитетот на работните места, локалната додадена вредност и транспарентноста на договорите. Добра инвестициона политика не значи само да се привлече инвеститор, туку да се измери колку домашни добавувачи се вклучени, колку знаење останува во земјата и дали компанијата ќе биде конкурентна и без трајна јавна поддршка.

Домашните инвестиции се подеднакво важни. Малите и средните претпријатија сочинуваат огромен дел од бројот на активни компании и вработуваат значаен дел од работната сила, но често имаат ограничен пристап до финансии, технологија и извозни пазари. Ако државата сака повисока продуктивност, мора да им помогне да растат – преку гаранциски фондови, дигитализација, подобри индустриски стандарди, извозно осигурување и предвидливи даночни правила.

Зошто да се ограничуваме само на Европа?

ЕУ е нашиот природен и најголем економски партнер и би било неодговорно некој да предлага прекинување на тие врски.

Но економската политика не мора да завршува на границите на Европската Унија.

Светот е многу поголем.

Турција, земјите од Персискиот Залив, Индија, Кина, Јапонија, Јужна Кореја, Северна Африка и други растечки пазари претставуваат огромен економски простор.

Прашањето не е дали Македонија треба да избере меѓу Европа и остатокот од светот.

Треба да работи со сите.

Една мала земја нема луксуз да ја претвора трговијата во идеолошка битка. Нејзиниот интерес е да продава што повеќе македонски производи, да привлекува квалитетен капитал и да отвора нови пазари.

Но диверзификацијата не треба да се претвори во празен слоган. Денес најголемиот дел од македонската трговија е концентриран во Европа, а тоа е логично поради близината, транспортните трошоци и постојните договори. За извоз во далечни пазари потребни се сертификација, стабилни количини, ладен синџир, логистика и препознатлив бренд. Не е доволно да кажеме дека сакаме да извезуваме во Индија или Јужна Кореја; мора да имаме производ што може да ги исполни нивните стандарди и да издржи транспорт од илјадници километри.

Затоа најреалниот пристап е двоен: продлабочување на присуството на европскиот пазар и постепено отворање на дополнителни пазари за производи со повисока додадена вредност.

Најголемата опасност е да поверуваме дека некој друг ќе нè среди

Можеби најштетниот ефект од долгото европско чекање е создавањето психологија дека вистинските промени ќе започнат дури откако ќе станеме членка.

А зошто?

Кој ни забранува денес да имаме ефикасни институции?

Кој ни забранува да ги намалиме бирократските процедури?

Кој ни забранува дигитализација?

Кој ни забранува подобро стручно образование?

Кој ни забранува поефикасно судство?

Кој ни забранува државата да престане да го третира претприемачот како потенцијален прекршител?

За сето тоа не ни треба дозвола од никого.

Ако не можеме да ги направиме тие работи самостојно, тогаш треба искрено да се запрашаме зошто очекуваме дека членството само по себе ќе нè промени.

Искуството со реформите покажува дека усвојувањето закон не е исто што и неговото спроведување. Македонија има усогласено голем број прописи со европското законодавство, но Европската комисија во повеќе извештаи укажува на слабости во практичната примена, особено кај јавните набавки, судските постапки, борбата против корупцијата и професионализацијата на администрацијата.

Дигитализацијата е добар пример. Постојат електронски услуги и национални платформи, но граѓаните и компаниите сè уште често мора да доставуваат исти податоци до повеќе институции. Вистинска реформа би значела принципот „само еднаш“ – државата да не бара документ што веќе го поседува друга државна институција.

Слично е и со јавните набавки. Законската рамка може да биде усогласена со европските стандарди, но ако тендерите се пишуваат за однапред познат понудувач, ако конкуренцијата е ограничена или ако контролата е слаба, формалното усогласување не создава доверба.

Реформите мора да се мерат преку резултати: пократко време за добивање дозвола, помал број документи, побрзи судски постапки, поголема конкуренција на тендерите, повеќе локални добавувачи и повисока продуктивност.

Енергијата, храната и водата можат да бидат нашата вистинска сила

Следните децении светот ќе се соочува со сè поголема борба за енергија, храна и вода.

Македонија има можност токму тука да гради национална стратегија.

Земја која произведува доволно сопствена електрична енергија е послободна економски.

Земја која произведува храна е поотпорна на глобални кризи.

Земја која има чиста вода и почва поседува ресурс чија вредност во иднина може само да расте.

Но и тука податоците бараат пореална слика. Северна Македонија не е целосно енергетски независна. Во години со суши, дефекти или високи цени на увозната електрична енергија, зависноста од увоз расте. Домашното производство традиционално се потпира на термоелектраните и хидроцентралите, додека сончевата енергија брзо се зголемува од ниска основа. Тоа значи дека земјата има потенцијал, но мора да инвестира во мрежа, складирање, енергетска ефикасност и предвидливи правила за инвеститорите.

Во земјоделството, проблемот не е само количината на производство, туку и нестабилноста. Малите парцели, слабата наводнетост, недоволното складирање и зависноста од временските услови го ограничуваат приносот. Македонија има значајни извозни производи, како тутун, свежо овошје, зеленчук и вино, но голем дел од нив се извезуваат со ограничена преработка. Инвестициите во ладилници, сушари, преработувачки капацитети и системи за следливост би можеле да ја зголемат вредноста на истиот земјоделски производ.

Затоа економскиот развој не треба да значи безусловно прифаќање на секој тежок индустриски проект или експлоатација на секој природен ресурс. Една држава мора да знае што вреди повеќе на долг рок – краткорочниот профит или земјата, водата и производството на храна што треба да останат и за следните генерации.

А што ако никогаш не влеземе?

Тоа е прашањето што речиси никој не сака јавно да го постави.

Не затоа што треба да се откажеме од ЕУ, туку затоа што сериозна држава мора да има план за секое сценарио.

Што ако преговорите траат уште десет или петнаесет години?

Што ако повторно се појават нови политички услови?

Што ако самата Европска Унија во меѓувреме значително се промени?

Дали Македонија дотогаш треба само да чека?

Секако дека не.

Државната стратегија не смее да зависи од календарот на туѓи политички одлуки.

Во меѓувреме, земјата може да ги користи постојните инструменти. Северна Македонија е дел од ЦЕФТА, има Договор за стабилизација и асоцијација со ЕУ и учествува во регионални иницијативи за олеснување на трговијата. Тоа не е исто што и членство, но е доволна основа за подобрување на извозот, царинските процедури, признавањето на сертификатите и регионалните синџири на снабдување.

Европската Унија веќе обезбедува значајна финансиска поддршка преку ИПА-фондовите, а со Планот за раст за Западен Балкан се отвораат дополнителни средства, но тие се условени со реформи. Тоа е важна лекција: европските пари можат да помогнат, но само ако домашните институции имаат капацитет да подготват проекти, да ги спроведат транспарентно и да ги одржуваат резултатите.

Можеби вистинското прашање не е дали ни треба ЕУ

Македонија не треба ниту да ја идеализира Европската Унија, ниту да ја прогласува за непријател.

Тоа се две крајности кои повеќе ѝ служат на политиката отколку на државата.

Ако членството ни носи поголем пазар, инвестиции, фондови и стабилност – добро е да го сакаме.

Но ако патот кон него значи дека со децении ќе ја одложуваме сопствената економска стратегија, тогаш проблемот не е во ЕУ. Проблемот е во нас.

Можеби затоа прашањето „дали ни треба Европската Унија?“ треба да се постави малку поинаку.

Дали Македонија треба да биде способна да успее и без неа?

Апсолутно.

Всушност, само таква Македонија би била навистина подготвена и за членство.

Земја која има силна економија, свои компании, сопствено производство, стабилна енергетика, функционални институции и јасна национална стратегија нема да стои пред европската врата со чувство дека од неа ѝ зависи опстанокот.

Ќе преговара како држава која знае што носи на масата.

Европската Унија може да биде огромна можност за Македонија.

Но не треба да биде единствениот план.

Затоа што ако по три децении сè уште веруваме дека некој однадвор треба да нè направи успешни, тогаш најголемиот проблем никогаш не бил тоа што не сме влегле во ЕУ.

Проблемот е што предолго сме чекале некој друг да ја изгради државата што самите сме требале да ја изградиме.

Податоците за трговијата, продуктивноста, инвестициите и институциите не се аргумент против Европа. Тие се аргумент против пасивноста. Македонија треба да ја користи Европа како пазар, партнер и извор на знаење, но сопствениот развој мора да го мери преку конкретни резултати: поголема додадена вредност по работник, повеќе домашни извозници, повисоки инвестиции во истражување и развој, подобра инфраструктура, пократки административни постапки и институции што функционираат и кога никој однадвор не ги набљудува.

Извори на податоците: Државен завод за статистика на Северна Македонија, Народна банка, Министерство за финансии, Евростат, Светска банка, Европска комисија и ЦЕФТА.